निर्मल ग्रामपंचायत पिसई

पिसईगाव ,तालुका: दापोली, जिल्हा: रत्नागिरी -४१५७१२

निर्मल व तंटामुक्त ग्राम पिसई

🌾 भौगोलिक स्थिती:

पिसई हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील एक गाव आहे 

हे गाव दापोली-मुंबई या राष्ट्रीय महामार्गावर आहे. ते तालुका दापोली पासून १२ किलोमीटर अंतरावर आहे. 

गावाचे क्षेत्रफळ ८३६.०० हेक्टर एवढे आहे.

पावसाळ्यात येथे भरपूर पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. पावसाळ्यात येथे भातशेती,नागलीशेती केली जाते.  

👥 लोकसंख्या:

गावाची लोकसंख्या २०११ च्या जनगणनेनुसार ११२५ आहे. 

पिसई गावात १० वाडया आहेत. काटकर वाडी,येसरे वाडी,कासार वाडी,वझर वाडी,बिवळा वाडी,बौद्ध वाडी ,कुंभार वाडी ,गोपाळवाडी ,झेंडेवाडी, मुळवाडी  या समाविष्ट असून तेथील सर्वांचा व्यवसाय शेती हाच आहे. 

निरनिराळ्या समाजाचे लोक गावात राहतात व त्यांच्या मध्ये सामाजिक एकोपा आहे. 

🏫 शिक्षण:

गावात जिल्हापरिषद आदर्श केंद्र शाळा सरस्वती विद्यामंदिर तसेच कुंभारवाडी व कासारवाडी या दोन अंगणवाडी आहेत.

🏗️ विकास व योजना:

ग्रामपंचायतीमार्फत आरोग्य,शिक्षण,स्वच्छता,विकास,विविध सामाजिक उपक्रम या क्षेत्रं मध्ये उल्लेखनीय कामगिरी करण्यात आली आहे आणि त्या बद्दल त्यांना शासनातर्फे विविध पुरस्कार प्राप्त झालेले आहेत.

२००८ साली तत्कालीन राष्ट्रपती श्रीमती प्रतिभा देवीसिंह पाटील यांच्या हस्ते  निर्मल ग्राम पुरस्कार देऊन पिसई गावाला सन्मानित करण्यात आले.

तसेच महात्मा गांधी तंटा मुक्त गाव(२००७-०८), पर्यावरण संतुलित समृद्ध ग्राम(२०१०-११), आणि  ग्रामस्वच्छता अभियान या मध्ये सलग  २०१९-२० , २०२०-२१ व  २०२१-२२ या तीन वेळा गावा ला प्रथम क्रमांकाचे  पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत.

सामाजिक क्षेत्रातील योगदाना बद्दल पिसई ला सन २०२३-२४ मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर पुरस्कार ने गौरवण्यात आले आहे 

गावाबद्दल अधिक माहिती

इतिहास

पिसई- इतिहास

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे येणे-जाणे दापोली बंदरात असे. त्या सैन्याचा मुक्काम त्या आधी पिसई गावी असे. त्याची साक्ष देणारी घोडेविहीर आणि मुस्लिम-मावळ्यांना विश्रांतीसाठी व अजान पढण्यासाठी उभारलेली मशीद तेथे अस्तित्वात आहे.

महाराजांच्या मावळ्यांमधील हिंदू मावळे महामाई देवीच्या मंदिरात विश्रांती करत असे गावकऱ्यांचे म्हणणे आहे. गावाचे नाव ‘पिसई’ असे पेशव्यांच्या काळात रुढ झाले. पेशवाईचा ऱ्हास झाला अन् राज्यात इंग्रज आले. त्या काळात दापोलीचे नाव ‘कॅम्प दापोली’ असे होते. तेथे इंग्रजांचा दबदबा होता. त्यामुळे उच्च शिक्षणाची सोय केवळ दापोलीत होती.

पिसई गावाचा संदर्भ साने गुरुजींच्या ‘श्यामची आई’ या पुस्तकात आहे. पिसई गावाचे आणि तेथील नदीचे वर्णन त्यात आहे. साने गुरुजी त्यांच्या पालगड गावातून दापोलीला चालत जात असत. ते गाव पिसईच्या पूर्वेकडे आहे. त्यांना पावसाळ्यात पिसई गावातून वाहणारा ‘पिसईचा पऱ्या’ नेहमी पार करून जावे लागत असे. त्यामुळे पिसई गावाला नावलौकिक मिळाला आहे.

पिसई गावात कुणबी, गवळी, कुंभार, वाणी, बौद्ध, मराठा, गोपाळ, नाभिक, तेली या जातींचे लोक राहतात. गावकऱ्यांमध्ये कमालीची एकी आहे. पिसई गावाला तालुक्यात ‘तंटामुक्त गाव’ व ‘निर्मल ग्राम’ असे राज्य शासनाचे पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत.

संस्कृति

पिसई -संस्कृति व परंपरा

शिमगोत्सवा नंतर गावात मोठ्या उत्साहाने आणि भक्तिभावाने साजरा केला जाणारा दुसरा सण म्हणजे ‘गणेशोत्सव’ होय. त्याची लोकांना चाहूल जून-जुलैपासूनच लागते. शेतीची कामे कधी एकदा संपतात आणि गणपतीच्या तयारीला कधी एकदाचे लागतो असे तेथील माणसांना होते. दरवर्षी, नव्या पद्धतीची सजावट कशी करता येईल याचे नोयोजन जवळजवळ वर्षभर तेथील लोक करत असतात प्रत्येकाचा मानस दरवर्षी ‘यंदाचे गणपती एकदम धूमधडाक्यात आणुया’ असा असतो. गणेश चतुर्थीला गणरायाचे आगमन घराघरात होते. गणेशाच्या मूर्तीची स्थापना अशाना केल्यानंतर, घरातील कर्ता पुरुष घरच्या देवाची आणि बाप्पाची मनोभाव पना बचतो. याचयतून सुगंधी अगरबत्त्यांचा गंध वातावरणात मिसळून जातो आणि मामला प्रसन्नतेचे रूप प्राप्त होते. सगळीकडे मंगलमय वातावरण असते.

दुपारी सर्व गावकरी मिळून घराघरात जाऊन बाप्पाची आरती म्हणतात. संध्याकाळी गावातील लोकशाहीर त्यांचा नृत्यसंच घेऊन, घराघरात जाऊन बाप्पाच्या समोर त्याची कला सादर करतात. त्या कलाप्रकारास जाखडी म्हणजेच शक्ती-तुरा असे म्हटले जाते. गावातील सगळ्या घरांत जाऊन बाप्पापुढे कला सादर करत असताना सकाळ कधी होते ते कळतच नाही! स्त्रियासुद्धा त्यांचे नृत्य पारंपरिक पद्धतीने देवापुढे सादर करतात. त्यावेळी पुराणकथांवर आधारित अनेक गाणी ऐकण्यास मिळतात. गावकरी उत्सवाच्या त्या चारपाच दिवसांत वर्षभराचा आनंद मनात साठवून घेतात. त्या व्यतिरिक्त दसरा, तुळशीचे लग्न, गावात असणाऱ्या इतर देवतांचे उत्सव भक्तिभावाने साजरे होत असतात. ते सण साजरे होतात म्हणून तेथील लोकांमध्ये कमालीची एकता बघण्यास मिळते. सणांसाठी बहुसंख्येने लोक एकत्र जमतात आणि आपल्या प्रथा, परंपरा, संस्कृती टिकवून ठेवण्यासाठी प्रामाणिक प्रयत्न करतात. माणसे देवभोळी असल्यामुळे गणपती, शिमगोत्सव आणिा के सण मोठ्या उत्साहाने, भक्तिभावाने साजरे करतात. 

पिसई गावचे लोक त्यांना त्यांच्या कामातून सवड मिळताच भजन-कीर्तनही मोठ्या भक्तिभावाने करतात. ते करत असतानाच, एकदा गावातील प्रतिष्ठित व्यक्ती ह.भ.प. शेबाजी येसरे महाराज यांनी पांडुरंगाची माघ वारी करण्याची कल्पना काढली आणि पहिल्यांदा माघ वारी करण्याचे १९९१-९२ साली ठरले. ती वारी सफल झाली. येसरे महाराजांच्या प्रयत्नांनी वारीच्या छोट्या वृक्षाचे वटवृक्षात रूपांतर झाले आणि ‘पिसई ग्रामस्थ वारकरी सांप्रदायिक मंडळ‘ उदयास आले. पुढे, येसरे महाराजांनी पंढरपूर येथे मंडळाच्या नावाने जागा विकत घेतली. तेथेच, त्यांच्या गावातील वारकऱ्यांचे वास्तव्य वारीस असते. मंडळाची माघ वारी दरवर्षी असते. वारीकरता पंचक्रोशीतून अडीचशेच्या वर लोक जातात. सर्व व्यवस्था मंडळाची असते. मंडळाचे अध्यक्ष शेबाजी महाराज आहेत. त्यांच्या गावात भजन, कीर्तन, हरिपाठ मोठ्या भक्तिभावाने चालतो.

ग्रामदैवत

श्री महामाई मंदिर

पिसई गावाच्या दक्षिणेकडे रहाटाच्या डोंगरावर महामाई देवीचे मंदिर असून ते पिसई गावाचे ग्रामदैवत आहे.

पिसईतील महामाई देवीच्या स्थानामागे पुराणातील एक कथा आहे. विष्णू आणि महादेव यांच्यामध्ये श्रेष्ठ कोण असा वाद वैष्णव आणि शैव पंथीय लोकांमध्ये होता. श्रेष्ठत्वावरील त्या वादातून महादेवांनी गाव तेथे स्वतःचे मंदिर स्थापन करून त्यांचे वर्चस्व प्रस्थापित केले. त्यामुळे प्रत्येक गावची ग्रामदेवता माया म्हणजेच पार्वती बनली. त्यातीलच एक आई म्हणजे महामाया म्हणजे महामाई या नावाने पिसई गावात स्थित आहे. शंकराचे स्थान महामाई मातेच्या मंदिराच्या बाजूला आहे. गावातील शिमगोत्सव म्हणजेच गावदेवीचा उत्सव. गावाच्या दक्षिणेकडे, रहाटाच्या डोंगरावर महामाई देवीचे भव्यदिव्य मंदिर आहे. तेच पिसई गावाचे ग्रामदैवत होय

आई डोंगरावर बसून गावातील १० वाड्यांचे रक्षण करते अशी गावकऱ्यांची श्रद्धा आहे. होळीची सुरुवात झाली, की देव खेळण्यास, त्याच्या लेकरांना भेटण्यास, गावातील अघोरी अविचारी अनिष्ट प्रवृत्तींचा नाश करण्यास बाहेर पडतो अशी आख्यायिका आहे. महामाई माता म्हणजेच शिवाची सती शिलमगोत्सवात देवीची मिरवणूक पालखीतून काढली जाते. देवी घरोघरी पाहुणावासाला येते. त्या काळात गावात कोणी कोणाशी भांडत नाही पोन्यामाऱ्या होत नाहीत. ती परंपरा आजतागायत कायम आहे.